ભલામણ પ્રણાલી: તમારા મોબાઇલમાં કઈ બાબતો સામે આવશે તે કોણ નક્કી કરે છે?

દરેક વ્યક્તિના મોબાઇલમાં સ્ક્રીન સાવ અલગ કેમ દેખાય છે?

ક્યારેય તમારા કોઈ મિત્ર કે સંબંધીના સ્માર્ટફોનમાં યુટ્યુબ, ફેસબુક કે ઇન્સ્ટાગ્રામ ખોલીને જોયું છે? જોશો તો તમને ઘણું આશ્ચર્ય થશે! તેના ફોનમાં દેખાતા વિડિયો, ગીતો, જાહેરાતો અને સમાચારો તમારા પોતાના ફોન કરતા સાવ અલગ જ દુનિયાના હશે. તમારા ફોનમાં કદાચ વેપાર, ખેતીવાડી કે ભજનો આવતા હોય તો તેના ફોનમાં ક્રિકેટ, ફિલ્મો કે નવી ગાડીઓની વાતો દેખાતી હશે. એક જ એપ્લિકેશનમાં બે જુદા જુદા માણસોને બે સાવ અલગ અને અજાણ્યા જગત કેમ દેખાય છે? કારણ કે સ્ક્રીનની પાછળ ચોવીસ કલાક એક અદ્રશ્ય ક્યુરેટર બેઠેલો છે જે સતત પસંદગીઓ ગોઠવે છે.

આ અદ્રશ્ય વ્યવસ્થાને ટેકનોલોજીમાં રિકમેન્ડેશન સિસ્ટમ એટલે કે ભલામણ પ્રણાલી કહે છે. તેનો એક જ મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય છે: તમારી નજર સ્ક્રીન પરથી હટે નહીં અને તમે વધુમાં વધુ સમય તે એપમાં વિતાવો.

ગ્રાહકની રુચિ ઓળખતો જૂનો પુસ્તક વિક્રેતા

આ બાબતને સમજવા માટે શહેરના એક જૂના અને વિશાળ પુસ્તકાલયના માલિકની કલ્પના કરો. આ દુકાનમાં લાખો પુસ્તકો ભરેલાં છે. જો તમે એકલા ત્યાં જાવ તો તમને કયું પુસ્તક ગમશે તે શોધવામાં જ આખો દિવસ નીકળી જાય. પરંતુ તે દુકાનનો માલિક અત્યંત ચતુર અને વેપારી નજરવાળો છે. તે કાઉન્ટર પર બેસીને દરેક ગ્રાહક પર બારીક નજર રાખે છે.

તમે દુકાનમાં પ્રવેશ્યા પછી કયા કબાટ તરફ ગયા તે તેણે જોયું. તમે ઐતિહાસિક નવલકથાના પાના ફેરવતી વખતે પાંચ મિનિટ થોભ્યા, પણ કવિતાની ચોપડીને હાથ પણ ન લગાડ્યો, તે તેણે મનમાં નોંધી લીધું. હવે તમે જ્યારે બીજી વાર દુકાનમાં આવો છો ત્યારે તે હસતા મોઢે સામે આવીને કહે છે, 'શેઠ, આજે જ સરદાર પટેલના જીવન પર એક અદભુત નવું પુસ્તક આવ્યું છે, આ તમને સો ટકા ગમશે.' તેને તમારી રુચિ સમજાઈ ગઈ છે કારણ કે તેણે તમારા વ્યવહારનું નિરીક્ષણ કર્યું હતું.

મોબાઇલ એપ્સનો અલ્ગોરિધમ બરાબર આ પુસ્તક વિક્રેતા જેવો છે. તમે કઈ પોસ્ટ પર અંગૂઠો રોક્યો, કયો વિડિયો પૂરો જોયો અને કયા સમાચારને અડ્યા વગર આગળ સરકાવી દીધા, આ દરેક સેકન્ડની હિલચાલ તે નોંધી રાખે છે. પછી તે તમારી મનપસંદ સામગ્રી સતત પીરસતો રહે છે.

ભલામણ પ્રણાલી આપણા જીવનને ક્યાં ક્યાં દોરે છે?

સવારના સમાચારોથી લઈને રાત્રિના મનોરંજન સુધી આ અદ્રશ્ય ગણિત આપણા નિર્ણયો પર અસર પાડે છે:

• સંગીત અને ઓડિયો એપ્સ: તમે સાંભળેલા બે ભજન કે ગીત પરથી તમારા મૂડનો અંદાજ લગાવીને આખી પ્લેલિસ્ટ આપોઆપ ગોઠવી દેવામાં આવે છે.
• ઓનલાઇન શોપિંગ અને વ્યાપાર: તમે મોબાઇલ ફોન જોયો કે તરત જ તેના કવર, ટેમ્પર્ડ ગ્લાસ અને ચાર્જરની ભલામણો વારંવાર સામે આવવા લાગે છે.
• શોર્ટ વિડિયો અને રીલ્સ: તમારી પસંદગીના વિષયોના સેંકડો નાના વિડિયો એક પછી એક બતાવીને સમય ક્યાં વહી ગયો તેની ખબર પડવા દેવાતી નથી.
• સમાચાર અને સર્ચ એન્જિન: તમે અગાઉ જે પ્રકારના રાજકીય કે સામાજિક મંતવ્યો વાંચ્યા હોય, તે જ વિચારધારાના સમાચારો વધુ બતાવીને તમારા વિચારોને એકતરફી બનાવવામાં આવે છે.

સ્ક્રીન પર પોતાનો કાબૂ રાખવા માટેના ઉપાયો

અંગત ભલામણોથી સારી ચીજો શોધવી સહેલી બને છે ખરી, પરંતુ આપણે એક જ પ્રકારના વિચારોના કૂવામાં પુરાઈ જવાનો મોટો ખતરો રહે છે.

• સર્ચ અને વોચ હિસ્ટ્રી સમયાંતરે સાફ કરો: મોટાભાગની એપ્સમાં હિસ્ટ્રી ડિલીટ કરવાનો વિકલ્પ હોય છે; તે વાપરવાથી અલ્ગોરિધમની પકડ ઢીલી પડે છે.
• નાપસંદગી દર્શાવતા બટનનો સભાનપણે ઉપયોગ કરો: નકામો વિડિયો આવે ત્યારે 'નોટ ઇન્ટરેસ્ટેડ' કે 'ડોન્ટ રિકમેન્ડ' વિકલ્પ પસંદ કરીને સિસ્ટમને સ્પષ્ટ સંકેત આપો.
• ફોન બહાર નીકળીને વાસ્તવિક મિત્રોના સૂચનો લો: સતત સ્ક્રીન પર નિર્ભર રહેવાને બદલે ઘરના વડીલો, પુસ્તકાલયના ગ્રંથપાલ કે મિત્રો સાથે બેસીને નવી વાતો અને પુસ્તકો શોધો.

ટેકનોલોજી તમારું ધ્યાન ખેંચવા માટે બની છે, પરંતુ તમારો કિંમતી સમય ક્યાં વાપરવો તેનો આખરી નિર્ણય તમારો જ હોવો જોઈએ. સ્ક્રીનની બહાર પણ એક વિશાળ અને સુંદર દુનિયા છે તે યાદ રાખવું ખૂબ જરૂરી છે.