વાંચવાનો સમય 5 મિનિટ
ડીપફેક: ખોટા વિડિયોમાં લોકોના મોઢે ન બોલેલા શબ્દો કેવી રીતે બોલાવાય છે?
30 સેકન્ડમાં સાર
ડીપફેક એ કમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામ દ્વારા બનાવવામાં આવેલો એવો બનાવટી વિડિયો કે ઑડિયો છે, જે કોઈ વાસ્તવિક વ્યક્તિના ચહેરા કે અવાજને ડિજિટલ નકલ દ્વારા બદલી નાખે છે. સેંકડો જૂના ફોટા અને વિડિયો ક્લિપ્સ જોઈને કમ્પ્યુટર તે વ્યક્તિ કેવી રીતે હસે છે, પાંપણો પટપટાવે છે અને બોલે છે તે બધું જ શીખી લે છે, અને પછી કોઈ અભિનેતાના ચહેરા પર તે ઢાળીને ક્યારેય ન બનેલી ઘટનાને સાચી બતાવે છે.
ડીપફેક શું છે અને પડદા પાછળ આ કમ્પ્યુટર કરામત કેવી રીતે ચાલે છે?
કલ્પના કરો કે એક બપોરે તમારા વોટ્સએપ પર તમારા દીકરા કે ભાઈનો એક ગભરાયેલો વિડિયો કોલ કે મેસેજ આવે છે. તેનો ચહેરો ખૂબ ચિંતાતુર દેખાય છે, તેના અવાજમાં ધ્રુજારી સંભળાય છે અને તે કહે છે કે હોસ્પિટલના તાત્કાલિક બિલ માટે હમણાં જ પચાસ હજાર રૂપિયા મોકલો. સ્ક્રીન પર તેનો જ ચહેરો છે, અવાજ પણ તેનો જ છે અને બોલતી વખતે હોઠ પણ દરેક શબ્દ સાથે કુદરતી રીતે હલે છે. થોડા વર્ષો પહેલા આવો વિડિયો કોઈ ઘટના સાચી હોવાનો પાકો પુરાવો ગણાતો હતો. પરંતુ આજના ડિજિટલ યુગમાં આવો વિડિયો કમ્પ્યુટર પર થોડી જ મિનિટોમાં ઘડી કઢાયેલી એક ચતુર છેતરપિંડી હોઈ શકે છે.
આ ટેકનોલોજીને ડીપ લર્નિંગ એટલે કે કમ્પ્યુટરનું ઊંડું શિક્ષણ અને ફેક એટલે કે બનાવટી એ બે શબ્દો જોડીને ડીપફેક નામ આપવામાં આવ્યું છે. જૂના જમાનામાં આવા ફેરફાર કરવા માટે ચિત્રકારોએ કલાકો સુધી મહેનત કરવી પડતી હતી, પણ હવે સ્માર્ટ સોફ્ટવેર કોઈ માણસના હજારો ફોટા અને જૂના વિડિયો જોઈને તેના ચહેરાનો એકેએક ખૂણો, હસતી વખતે ગાલનું ખેંચાવું અને બોલતી વખતે આંખોની હિલચાલ બધું જ મગજમાં પાકું કરી લે છે.
શેરી નાટકનો અભિનેતા અને પ્રકાશ ફેંકતો તેનો સાથીદાર
ટેકનિકલ શબ્દોની ગૂંચવણ વગર આ વાત સમજવા માટે શેરી નાટકના બે કલાકારોની કલ્પના કરો. સ્ટેજ પર એક કલાકાર સાદા કપડાં પહેરીને ઊભો છે અને તેની બરાબર સામે તેનો સાથીદાર હાથમાં એક તેજસ્વી પ્રોજેક્ટરની ટોર્ચ લઈને ઊભો છે. સ્ટેજ પર ઊભેલો પહેલો કલાકાર શરીરની તમામ હિલચાલ કરે છે: તે ચાલે છે, હાથ હલાવે છે, માથું ધુણાવે છે અને મોટેથી સંવાદો બોલે છે. તે જ સમયે સામે ઊભેલો સાથીદાર તમારા પોતાના ચહેરાનું એક ચમકતું ચિત્ર પેલા પહેલા કલાકારના ચહેરા પર બરાબર કેન્દ્રિત કરીને પાડે છે.
જ્યારે પહેલો કલાકાર ડાબી બાજુ મોઢું ફેરવે છે, ત્યારે સામેનો સાથીદાર વીજળીની ઝડપે પ્રકાશનો ખૂણો બદલે છે, જેથી તમારા ચહેરાનું પ્રતિબિંબ બરાબર તેના મોઢા પર જ ચોંટેલું રહે છે. પહેલો કલાકાર હસવા માટે મોં ખોલે છે, ત્યારે તમારા ચહેરાનું પ્રોજેક્શન પણ તે હાસ્ય સાથે ખેંચાય છે. સામે બેઠેલા દર્શકને એમ જ લાગે છે કે સ્ટેજ પર તમે પોતે જ ઊભા છો. અહીં પહેલો કલાકાર માત્ર શરીરની હિલચાલ પૂરી પાડે છે, જ્યારે પ્રોજેક્ટર પકડેલો સાથીદાર તેના પર તમારો ચહેરો ચોંટાડી દે છે.
કમ્પ્યુટરની અંદર રહેલું આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ બરાબર આ પ્રોજેક્ટરવાળા અથાક સાથીદાર જેવું કામ કરે છે. તેને ફક્ત બે જ ચીજોની જરૂર પડે છે: જે વ્યક્તિનો ચહેરો ચોરવો છે તેના જૂના ફોટા અને કેમેરા સામે ખરેખર અભિનય કરતા કોઈ જીવતા માણસનો વિડિયો. કમ્પ્યુટર તે સાચા શરીર પર નકલી ચહેરો એક પછી એક ચિત્રમાં રંગી કાઢે છે. પરિણામે જે વિડિયો બહાર આવે છે તે આંખોને એકદમ સાચો લાગે છે, પણ વાસ્તવમાં તે ઘટના ક્યારેય બની જ નથી હોતી.
રોજિંદા જીવનમાં ડીપફેક ક્યાં ક્યાં જોવા મળે છે?
નકલી વિડિયો બનાવવાનું આ સાધન હવે માત્ર મોટી મોટી રિસર્ચ લેબમાં બંધ નથી રહ્યું, પણ આપણી આસપાસના સામાન્ય જીવનમાં પણ પ્રવેશી ચૂક્યું છે. તેના કેટલાક સર્જનાત્મક ફાયદા પણ છે અને ગંભીર જોખમો પણ છે:
- સિનેમા અને ફિલ્મોનું વિવિધ ભાષામાં ડબિંગ: વિદેશી કે પ્રાદેશિક ફિલ્મો ગુજરાતી કે હિન્દીમાં રજૂ કરતી વખતે પાત્રોના હોઠ બોલાતી ભાષા સાથે તાલ મેળવે તે માટે ફિલ્મ નિર્માતાઓ આ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરે છે.
- મોબાઇલના રમુજી કેમેરા ફિલ્ટર્સ: મિત્રો અને પરિવારજનો સોશિયલ મીડિયા પર પોતાના ચહેરા કાર્ટૂન કે ફિલ્મી સિતારાઓ સાથે બદલીને હળવી મનોરંજક ક્લિપ્સ બનાવવા માટે સાદી મોબાઇલ એપ્સ વાપરે છે.
- પરિવારની કટોકટીના નામે નાણાકીય છેતરપિંડી: ગઠિયાઓ ફેસબુક કે ઇન્સ્ટાગ્રામ પરથી સંતાનોના થોડા વિડિયો મેળવી માતા-પિતાને ફોન કરે છે અને સંતાન મુશ્કેલીમાં હોવાનું બતાવી તાત્કાલિક પૈસા પડાવી લે છે.
- ચૂંટણી અને રાજકીય અફવાઓ ફેલાવવી: કોઈ મોટા નેતા કે પ્રતિષ્ઠિત વેપારીએ ન બોલેલા ઉશ્કેરણીજનક નિવેદનો તેમના મોઢે બોલાવીને સમાજમાં વૈમનસ્ય કે અરાજકતા ઊભી કરવા માટે ખોટા વિડિયો વહેતા મુકાય છે.
પોતાની સલામતી કેવી રીતે રાખવી અને શું કાળજી લેવી?
વિડિયો નકલી હોઈ શકે છે તે જાણીને ગભરાઈ જવાની જરૂર નથી. તેનો સીધો અર્થ એ છે કે આપણે લાગણીઓમાં વહી જવાને બદલે પોતાની વિવેકબુદ્ધિને જાગ્રત રાખવી જોઈએ. અચાનક આવેલો કોઈ વિડિયો જોઈને ઉતાવળિયો નિર્ણય ન લેવો એ જ સૌથી મોટી સાવધાની છે.
- દાંત, આંખની પાંપણ અને કાનના કિનારા ધ્યાનથી જુઓ: કમ્પ્યુટર હજી પણ મોઢાની અંદરના દાંતની કુદરતી હિલચાલ, આંખોમાંનો ભીનો ચમકારો અને વાળની કિનારીને એકદમ સાચી રીતે મેળવવામાં થાપ ખાઈ જાય છે.
- પરિવાર માટે એક ગુપ્ત સુરક્ષા શબ્દ નક્કી રાખો: ઘરમાં બધા સભ્યો મળીને બાળપણની કોઈ ખાસ વાત કે શબ્દ નક્કી કરી રાખો; જ્યારે પણ પૈસાની તાત્કાલિક માંગણી આવે ત્યારે પહેલા આ ગુપ્ત કોડ પૂછો.
- ફોન કાપીને તમારા સેવ કરેલા નંબર પર સામેથી ફોન કરો: જો કોઈ ગભરાટભર્યો વિડિયો કોલ આવે તો તરત પૈસા ટ્રાન્સફર ન કરો; ફોન મૂકી દો અને ડિરેક્ટરીમાં સેવ કરેલા સાચા નંબર પર સામેથી વાત કરીને ખાતરી કરો.
સ્ક્રીન પાછળ ચાલતી આ રમતને જો આપણે એકવાર સમજી લઈએ તો મનમાંથી બિનજરૂરી ડર સદંતર ગાયબ થઈ જાય છે. આજના આધુનિક યુગમાં જીવવા માટે મોબાઇલથી ભાગવાની જરૂર નથી; માત્ર ખુલ્લી આંખો, થોડી ધીરજ અને વડીલો કે સ્નેહીઓ સાથે સીધી વાત કરીને ખરાઈ કરવાની સાદી ટેવ જ આપણને સુરક્ષિત રાખે છે.