વાંચવાનો સમય 4 મિનિટ
કૃત્રિમ ચહેરા: દુનિયામાં ક્યારેય નહોતા તેવા માણસોના ચહેરા કમ્પ્યુટર કેવી રીતે બનાવે છે?
30 સેકન્ડમાં સાર
કૃત્રિમ ચહેરા એ કમ્પ્યુટર દ્વારા કેમેરા વગર શૂન્યમાંથી બનાવવામાં આવેલા એવા ફોટોગ્રાફ્સ છે જે વાસ્તવિક દુનિયામાં અસ્તિત્વ ધરાવતા નથી. હજારો અસલ લોકોના પોટ્રેટનો અભ્યાસ કરીને સોફ્ટવેર ચહેરાનું પ્રમાણમાપ, પ્રકાશ-છાંયડો અને વાળની બનાવટ શીખી લે છે, અને તે નિયમોના આધારે સંપૂર્ણપણે કાલ્પનિક છતાં અસલ લાગે તેવા માનવીય ચહેરા રચે છે.
શૂન્યમાંથી માનવીય ચહેરો રચવાની કમ્પ્યુટર કરામત
માનવીય ચહેરો એ કુદરતની એક અજોડ રચના છે: ગાલ પરની નાની કરચલીઓ, આંખની કીકીમાં ચમકતી રોશની, વાળની લટો અને હોઠનું વળાંક. ભૂતકાળમાં જો કોઈ કાલ્પનિક માણસનું ચિત્ર જોઈતું હોય તો કુશળ ચિત્રકારે કેનવાસ સામે બેસીને અઠવાડિયાઓ સુધી રંગો પૂરવા પડતા હતા. પરંતુ આજે તમે ઇન્ટરનેટ પરની કેટલીક સાઇટ્સ ખોલીને પેજ રિફ્રેશ કરો એટલે દર સેકન્ડે એક નવો, અત્યંત રૂપાળો અને એકદમ જીવંત લાગતો માનવીય ચહેરો સામે આવે છે. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે આ ચહેરો ધરાવતો માણસ આખી દુનિયામાં ક્યાંય જીવતો નથી!
કેમેરાથી ફોટો પાડ્યા વગર માત્ર ગણિતના અંકો અને કોડિંગની મદદથી આ ચહેરા તૈયાર થાય છે. કમ્પ્યુટર જૂના ફોટાના ટુકડા કાપીને નથી ચોંટાડતું, પરંતુ માણસનો ચહેરો કેવો હોય તેના તમામ નિયમો સમજીને જાતે જ નવો ચહેરો દોરે છે.
આર્ટ સ્કૂલનો નવો વિદ્યાર્થી અને કડક ચિત્ર શિક્ષક
આ પ્રક્રિયાને સાદી રીતે સમજવા માટે એક ચિત્રકળાના ક્લાસરૂમની કલ્પના કરો, જ્યાં બે પાત્રો છે: એક નવો શીખતો વિદ્યાર્થી અને તેનો ખૂબ જ કડક, અનુભવી ચિત્ર શિક્ષક. વિદ્યાર્થીને અસલ જેવો લાગતો માણસનો ચહેરો દોરવો છે, પણ તેને હજી આવડતું નથી. પહેલા દિવસે તે કાગળ પર પેન્સિલથી ધૂંધળા, વિચિત્ર અને વાંકાચૂંકા લીટા દોરીને શિક્ષક સામે ધરે છે.
શિક્ષક એક જ નજરમાં તે ચિત્ર નકારી કાઢે છે અને કહે છે, 'આ શું બનાવ્યું છે? માણસના કાન આટલા મોટા ન હોય અને આંખો વચ્ચે આટલું અંતર ન હોય; આ સાવ નકલી છે, ફરીથી દોર.' વિદ્યાર્થી ભૂલ સુધારીને બીજું ચિત્ર દોરે છે. શિક્ષક ફરીથી ઝીણી ભૂલો શોધીને તેને નકારે છે. આ સ્પર્ધા લાખો વખત ચાલે છે. દર વખતે વિદ્યાર્થી વધુ હોશિયાર બને છે અને શિક્ષક વધુ કડક બને છે. છેવટે એક દિવસ એવો આવે છે જ્યારે વિદ્યાર્થીએ દોરેલો ચહેરો એટલો અદભુત અને સાચો હોય છે કે શિક્ષક પણ તેને નકલી કહી શકતા નથી.
કમ્પ્યુટરની અંદર બરાબર આ જ રીતે બે અલગ અલગ પ્રોગ્રામ્સ સતત સ્પર્ધા કરે છે. એક પ્રોગ્રામ ચહેરો બનાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે, જ્યારે બીજો પ્રોગ્રામ તેને સાચા ફોટા સાથે સરખાવીને ભૂલો પકડે છે. આ અવિરત અભ્યાસમાંથી છેવટે જે ચહેરો બહાર આવે છે તે કોઈ સાચા માણસનો નથી હોતો, છતાં એટલો જીવંત લાગે છે કે આંખો દંગ રહી જાય છે.
કૃત્રિમ ચહેરાઓનો વ્યવહારમાં ક્યાં ક્યાં ઉપયોગ થાય છે?
આ ટેકનોલોજી આજે માત્ર મનોરંજન પૂરતી મર્યાદિત નથી રહી, પણ વ્યાપાર અને ગેમિંગની દુનિયામાં મોટા પાયે વપરાઈ રહી છે:
- વ્યાપારી જાહેરાતો અને પ્રોડક્ટ મોડેલિંગ: કપડાં કે ઘરેણાંની જાહેરાતો માટે મોંઘા મોડેલ્સ રાખવાને બદલે કંપનીઓ કમ્પ્યુટરથી બનેલા આવા સુંદર ચહેરા વાપરીને ખર્ચ બચાવે છે.
- વિડિયો ગેમ્સ અને વર્ચ્યુઅલ દુનિયા: મોટી મોટી ગેમ્સમાં આખા શહેરમાં ફરતા સેંકડો નાગરિકો બતાવવા માટે ગેમ ડેવલપર્સ આ ટેકનોલોજીથી જાતજાતના નવા ચહેરા પેદા કરે છે.
- ઓનલાઇન ઓળખ છૂપાવવા માટે: સોશિયલ મીડિયા પર પોતાનો અસલ ફોટો ન મુકવો હોય પણ કોઈ માનવીય પ્રોફાઇલ રાખવી હોય ત્યારે લોકો આવા ચહેરાનો ઉપયોગ કરે છે.
- સોશિયલ મીડિયા પર નકલી એકાઉન્ટ્સ અને છેતરપિંડી: સાયબર ગઠિયાઓ કે અફવા ફેલાવનારી ગેંગ્સ લોકોનો વિશ્વાસ જીતવા માટે આવા કાલ્પનિક ચહેરાવાળી હજારો બનાવટી પ્રોફાઈલ બનાવે છે.
નકલી ચહેરા ઓળખવાની ઝીણી રીતો અને સાવચેતી
પહેલી નજરે આ ચહેરાઓ એકદમ આદર્શ દેખાતા હોવા છતાં, કમ્પ્યુટર હજી પણ માનવીય કુદરતના કેટલાક બારીક નિયમોમાં ભૂલો કરી બેસે છે.
- ઘરેણાં, ચશ્મા અને કાનની રચના ધ્યાનથી જુઓ: કમ્પ્યુટર ઘણીવાર એક કાનમાં અલગ કડી અને બીજામાં અલગ કડી બતાવે છે, અથવા ચશ્માની બે દાંડીઓ અલગ પ્રકારની બનાવી દે છે.
- પાછળની બેકગ્રાઉન્ડની સપાટી તપાસો: સાચા ફોટામાં પાછળ મકાન, રસ્તો કે ઝાડ સ્પષ્ટ દેખાય છે; જ્યારે કૃત્રિમ ચહેરાની પાછળ અજીબ, ધૂંધળી અને પીગળેલી આકૃતિઓ દેખાય છે.
- વાળ અને ખભાની કિનારીઓ ચકાસો: માણસના વાળ જ્યાં ગરદન કે ખભાને સ્પર્શે છે ત્યાં ઘણીવાર કમ્પ્યુટર ગોટાળો કરે છે અને વાળ હવામાં કે કપડામાં ઓગળી ગયેલા લાગે છે.
ઇન્ટરનેટ પર દેખાતો દરેક રૂપાળો ચહેરો સાચા માણસનો જ હશે તેવો ભ્રમ હવે રાખવા જેવો નથી. આપણી નજરને થોડીક વધુ સજાગ રાખીને અને વિગતોનું બારીક નિરીક્ષણ કરીને આપણે આભાસી ચિત્રોનો ભેદ સહેલાઈથી પારખી શકીએ છીએ.