ચહેરાની ઓળખ: કેમેરા માત્ર એક પલકારામાં તમને કેવી રીતે ઓળખી કાઢે છે?

કેમેરા માનવીય ચહેરાને ગણિતના આંકડામાં કેવી રીતે ફેરવે છે?

સવારે ઊઠીને તમે તમારા સ્માર્ટફોન સામે માત્ર એક સહજ નજર કરો છો અને સ્ક્રીન પળવારમાં અનલોક થઈ જાય છે. આજના જમાનામાં એરપોર્ટ કે મોટા રેલ્વે સ્ટેશન પર જાવ ત્યારે સ્વયંચાલિત પ્રવેશદ્વાર સામે ઊભા રહો એટલે કેમેરાની વાદળી લાઈટ ચમકે છે અને દરવાજો આપોઆપ ખૂલી જાય છે. આસપાસ સેંકડો અજાણ્યા પ્રવાસીઓની ભારે ભીડ ચાલતી હોય ત્યારે પેલો નાનકડો કેમેરો આખી ભીડમાંથી બરાબર તમને જ કેવી રીતે ઓળખી કાઢે છે? સિનેમામાં બતાવે છે તેમ કમ્પ્યુટર તમારા ચહેરા સામે તાકીને ઊંડો વિચાર નથી કરતું; તે પડદા પાછળ અત્યંત ઝડપે માત્ર કેટલાક ખાસ અંતરોનું અદ્રશ્ય ગણિત માંડતું હોય છે.

આ ટેકનોલોજીને ફેસિયલ રેકગ્નિશન કહેવાય છે. માનવીય આંખોને જે સુંદર ચહેરો દેખાય છે, તેને કમ્પ્યુટર એક સેકન્ડમાં એક ગુપ્ત ડિજિટલ કોડમાં ફેરવી નાખે છે.

માપપટ્ટી અને કંપાસ લઈને ઊભેલો કુશળ શિલ્પી

આ રહસ્ય સમજવા માટે જૂના મહેલના દરવાજે ઊભેલા એક અનુભવી શિલ્પીની કલ્પના કરો. રાજાએ તેને ચોક્કસ મહેમાનોને જ ઓળખીને અંદર જવા દેવાની જવાબદારી સોંપી છે. શિલ્પી પાસે કેમેરો નથી, પણ હાથમાં પિત્તળની માપપટ્ટી અને ઝીણું હોકાયંત્ર છે. જ્યારે કોઈ મહેમાન દરવાજે આવે ત્યારે શિલ્પી તેનું રૂપ-રંગ નથી જોતો.

તે માપપટ્ટીથી તરત માપે છે: ડાબી આંખની કીકીથી જમણી આંખની કીકી વચ્ચે કેટલા ઇંચનું અંતર છે? નાકના ટેરવાથી ઉપલા હોઠ વચ્ચે કેટલી જગ્યા છે? અને જડબાના હાડકાનો ખૂણો કેટલા અંશનો છે? આ પાંચ-છ અંતરોનાં માપ તે પોતાની ડાયરીમાં એક ફોર્મ્યુલાની જેમ નોંધી લે છે. દરેક માણસના ચહેરાનાં આ હાડકાંનાં માપ આંગળીની છાપ જેવાં જ અનોખાં હોય છે. મહેમાન પાઘડી પહેરીને આવે કે દાઢી વધારીને આવે, પણ આ હાડકાંનું અંતર ક્યારેય બદલાતું નથી.

ડિજિટલ ફેસિયલ રેકગ્નિશન સિસ્ટમ બરાબર આ જ ઝીણી માપણી વીજળીની ઝડપે પાર પાડે છે. કેમેરામાં માણસનો ચહેરો આવતા જ સોફ્ટવેર ચહેરા પરના ૬૮ થી ૧૦૦ મુખ્ય બિંદુઓ ક્ષણવારમાં શોધી કાઢે છે. બંને કીકીઓ વચ્ચેનું અંતર, કપાળની પહોળાઈ, હોઠની લંબાઈ અને નાકનો ઢાળ માપીને એક ખાસ ડિજિટલ ફેસપ્રિન્ટ બને છે. આ ગુપ્ત ગાણિતિક નંબર અગાઉથી સુરક્ષિત રીતે સેવ કરેલી વિગતો સાથે એક સો ટકા મેળ ખાતા જ દરવાજો ખૂલે છે અને પ્રવેશ મળે છે.

રોજિંદા વ્યવહારમાં ચહેરાની ઓળખ ક્યાં ક્યાં વપરાય છે?

આપણી જાણ બહાર આ ટેકનોલોજી આજે જાહેર અને ખાનગી સ્થળોએ મોટા પાયે સક્રિય થઈ ચૂકી છે:

• સ્માર્ટફોન અને લેપટોપની સલામતી: પાસવર્ડ ટાઈપ કરવાની ઝંઝટ વગર માત્ર એક નજરે સ્ક્રીન ખોલવા માટે સેલ્ફી કેમેરા આ પદ્ધતિ વાપરે છે.
• એરપોર્ટ પર ડીજીયાત્રા અને સુરક્ષા: લાંબી લાઈનમાં ઊભા રહ્યા વગર ચહેરાના સ્કેનથી બોર્ડિંગ પાસ ચકાસીને મુસાફરોને સીધો પ્રવેશ અપાય છે.
• ઓફિસો અને શાળાઓમાં હાજરી: જૂના મસ્ટર કે અંગૂઠાના મશીનને બદલે કર્મચારીઓ ગેટમાંથી પસાર થતાં જ કેમેરા તેમની હાજરી પૂરી લે છે.
• ગુનાખોરી નિયંત્રણ અને જાહેર સુરક્ષા: ભીડભાડવાળા મેળાઓ કે સ્ટેશનો પર ગુમ થયેલા બાળકોને શોધવા કે શકમંદોને પકડવા માટે પોલીસ આ સિસ્ટમ વાપરે છે.

ગોપનીયતાનું ભાન અને સાવચેતીના કેટલાક નિયમો

આ ટેકનોલોજી ખૂબ ઝડપી, સરળ અને રોજિંદા કામમાં ભારે અનુકૂળ છે ખરી, પરંતુ આપણો ચહેરો સામાન્ય બેંક પાસવર્ડની જેમ જ્યારે ઈચ્છીએ ત્યારે બદલી શકાતો નથી, તેથી જાહેર સ્થળોએ સાવચેત રહેવું અને ગોપનીયતા જાળવવી અત્યંત અનિવાર્ય છે.

• મોબાઇલમાં ફેસ અનલોકની પરવાનગીઓ તપાસો: ફોનની સેટિંગ્સમાં જઈને કઈ કઈ એપ્સને કેમેરા વાપરવાની છૂટ છે તે જોઈને બિનજરૂરી પરવાનગીઓ બંધ કરો.
• વેપારી સંસ્થાઓમાં મરજિયાત સ્કેનિંગ ટાળો: મોલ, દુકાનો કે થિયેટરોમાં જો બિનજરૂરી ફોટો સ્કેન માંગવામાં આવે તો ના પાડવાનો હક વાપરો.
• સોશિયલ મીડિયા પર અતિશય હાઈ-ક્વોલિટી ક્લોઝ-અપ ફોટા મુકતા વિચાર કરો: ખૂબ નજીકથી પાડેલા સ્પષ્ટ ફોટાઓનો ઉપયોગ અજાણ્યા લોકો ડેટાબેઝ બનાવવા કરી શકે છે.

આપણો ચહેરો એ આપણી કુદરતી ઓળખ છે. સુવિધા માટે વિજ્ઞાનનો સહારો લેતી વખતે પોતાના ચહેરાની અને અંગત જીવનની ગરિમા જાળવવી એ જ એક જાગૃત નાગરિકની સાચી સમજ છે.