એઆઈ ભ્રમ: કમ્પ્યુટર પૂરા આત્મવિશ્વાસ સાથે ખોટી વાતો કેમ રજૂ કરે છે?

પ્રભાવશાળી ભાષા બોલતું કમ્પ્યુટર મનઘડંત વાતો કેમ રચે છે?

તમે ક્યારેય કોઈ ચેટબોટને જૂના ઇતિહાસની કોઈ તારીખ, ગુજરાતી સાહિત્યના કોઈ પુસ્તકનો સંદર્ભ કે અદાલતના જૂના ચુકાદા વિશે પૂછ્યું છે? ઘણીવાર કમ્પ્યુટર એટલો સરસ, પ્રવાહી અને પંડિત જેવો જવાબ આપે છે કે વાંચનાર દંગ રહી જાય. જવાબમાં પુસ્તકના લેખકનું નામ હોય, પ્રકરણની વિગત હોય અને પ્રકાશનનું વર્ષ પણ આપેલું હોય. પરંતુ જ્યારે તમે તે પુસ્તક લાયબ્રેરીમાં કે ઇન્ટરનેટ પર શોધવા જાવ ત્યારે ખબર પડે કે આવું કોઈ પુસ્તક આખી દુનિયામાં ક્યારેય લખાયું જ નથી! કમ્પ્યુટરે પોતાની મેળે જ આખી વાર્તા રચી કાઢી હતી.

ટેકનોલોજીની દુનિયામાં આ બાબતને એઆઈ હલ્યુસિનેશન એટલે કે કમ્પ્યુટરનો ભ્રમ કહેવાય છે. કમ્પ્યુટર કોઈ જૂઠું બોલવાના બદઇરાદાથી આવું નથી કરતું; તેની પાસે સાચું શું અને ખોટું શું તે સમજવાની પોતાની વિવેકબુદ્ધિ નથી, તે માત્ર શબ્દો સજાવવામાં માહેર છે.

ગામનો રસાળ વાર્તાકાર અને ચોપડીનું ખોવાયેલું પાનું

આ વાતને સમજવા માટે ગામના એક રસાળ વાર્તાકારની કલ્પના કરો. આ વાર્તાકારે બાળપણથી હજારો લોકવાર્તાઓ, રામાયણ-મહાભારતના પ્રસંગો અને રાજા-મહારાજાઓની વાતો સાંભળેલી છે. તે જ્યારે ગામના ચોરે બેસીને વાર્તા કહેવા માંડે ત્યારે આખું ગામ મંત્રમુગ્ધ થઈને સાંભળે. હવે માનો કે એક જૂના મોટા પુસ્તકમાંથી વચ્ચેનું એક પાનું ફાટી ગયેલું છે અને યુદ્ધ પછી રાજાનું શું થયું તે કોઈને ખબર નથી.

હવે પેલો વાર્તાકાર શ્રોતાઓ સામે અટકીને 'મને નથી ખબર' એવું ક્યારેય નથી કહેતો. તેની વાર્તા કહેવાની શક્તિ એટલી જોરદાર હોય છે કે તે તે જ પ્રવાહમાં, તે જ ગંભીર અવાજમાં જાતે જ એક સુંદર પ્રસંગ રચી કાઢે છે. શ્રોતાઓને લાગે છે કે પુસ્તકમાં આવું જ લખ્યું હશે, કારણ કે વાર્તાકારના ચહેરા પર સહેજ પણ ખચકાટ નથી હોતો. વાર્તાકારને વાર્તા આગળ વધારવામાં રસ છે, હકીકત સાથે તેને કોઈ લેવાદેવા નથી.

કમ્પ્યુટરના ભાષા પ્રોગ્રામ્સ બરાબર આ રસાળ વાર્તાકાર જેવા છે. જ્યારે તમે તેને કોઈ સવાલ પૂછો છો ત્યારે તે કયા શબ્દ પછી કયો શબ્દ વધુ પ્રભાવશાળી લાગશે તેની ગણતરી માંડે છે. જ્યાં તેની પાસે સાચી વિગત નથી હોતી, ત્યાં તે જગ્યા પૂરવા માટે તે પોતાની કલ્પનાથી મનઘડંત તથ્યો ઊભાં કરી દે છે.

રોજિંદા જીવનમાં આ ભ્રમ ક્યાં મુશ્કેલી ઊભી કરે છે?

કમ્પ્યુટરની ભાષા ખૂબ ભણેલા-ગણેલા માણસ જેવી લાગતી હોવાથી, લોકો કોઈ પણ તપાસ વગર તેના પર વિશ્વાસ મૂકીને મુશ્કેલીમાં મુકાઈ જાય છે:

• વિદ્યાર્થીઓનો અભ્યાસ અને સંશોધન: શાળા કે કોલેજના વિદ્યાર્થીઓ પ્રોજેક્ટ માટે માહિતી પૂછે છે અને કમ્પ્યુટર કાલ્પનિક વૈજ્ઞાનિકો કે ખોટાં સૂત્રો લખી આપે છે.
• કાનૂની બાબતો અને દસ્તાવેજોનું લખાણ: વકીલોએ કે વેપારીઓએ કાયદાના સંદર્ભ પૂછ્યા અને પછી અદાલતમાં ખબર પડી કે તેવો કોઈ ચુકાદો ક્યારેય આવ્યો જ નહોતો.
• દવાઓ અને સ્વાસ્થ્ય સંબંધી ઘરગથ્થુ ઉપાયો: બીમારી વિશે પૂછતાં કમ્પ્યુટર ઘણીવાર જોખમી ઔષધોના પ્રમાણને બિલકુલ સલામત ગણાવીને લખી આપે છે.
• સમાચાર અને લેખોનો ટૂંકસાર: કોઈ મોટા સમાચારનો સારાંશ બનાવતી વખતે કમ્પ્યુટર કેટલીકવાર પોતાના કાલ્પનિક તારણો તેમાં ઉમેરી દે છે.

ખોટી માહિતીથી બચવાના રસ્તા અને સાચી ચકાસણી

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ એ નવા વિચારો મેળવવા, પત્રોનો મુસદ્દો તૈયાર કરવા, ભાષા સુધારવા કે ઝડપી ભાષાંતર કરવા માટે એક અદભુત આધુનિક સાધન છે, પરંતુ તેને આખરી સત્ય દર્શાવતો જ્ઞાનકોશ માનવાની ભૂલ ક્યારેય ન કરવી જોઈએ. કોઈપણ મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લેતા પહેલા મૂળ પુરાવા તપાસવા અનિવાર્ય છે.

• તારીખો, આંકડા અને કાયદાકીય કલમો જાતે ચકાસો: કમ્પ્યુટરે આપેલા આંકડા પર આંધળો વિશ્વાસ ન કરો; સરકારી વેબસાઇટ કે અસલ પુસ્તક જોઈને ખાતરી કરો.
• માહિતીનો મૂળ સ્ત્રોત કયો છે તે પૂછો: ચેટમાં 'આ માહિતીનો પુરાવો ક્યાં છે?' એવો સવાલ પૂછવાથી કમ્પ્યુટર પોતાની મર્યાદા સ્વીકારી લે છે.
• કમ્પ્યુટરનો ઉપયોગ વાક્યરચના સુધારવા કરો, હકીકતના પુરાવા તરીકે નહીં: લખાણ સજાવવા માટે આ સાધન શ્રેષ્ઠ છે, પરંતુ હકીકતની આખરી સત્તા માનવીય બુદ્ધિ પાસે જ હોવી જોઈએ.

આત્મવિશ્વાસથી બોલાયેલી દરેક વાત સાચી જ હોય તેવું નથી હોતું. કમ્પ્યુટર એ માત્ર શબ્દો ગોઠવનારું એક યંત્ર છે એટલું યાદ રાખીએ તો આપણે તેના ભ્રમમાં ફસાયા વગર તેનો વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ કરી શકીએ છીએ.