એઆઈ ફિશિંગ: આજના સમયમાં છેતરપિંડીના સંદેશા સાવ સાચા જેવા કેમ દેખાય છે?

એઆઈ ફિશિંગનું નવું સ્વરૂપ અને સાચી લાગતી છેતરપિંડી

થોડા વર્ષો પહેલા સુધી સાયબર ગઠિયાઓના સંદેશા ઓળખી કાઢવા સાવ સરળ હતા. તેમાં તૂટેલી-ફૂટેલી ગુજરાતી કે અંગ્રેજી ભાષા હોય, સ્પેલિંગની ભયંકર ભૂલો હોય અને 'તમને પાંચ કરોડની લોટરી લાગી છે' જેવા હાસ્યાસ્પદ દાવા હોય. કોઈ પણ સામાન્ય માણસ તેને વાંચીને જ સમજી જતો કે આ કોઈ લુચ્ચા માણસનું કામ છે. પરંતુ આજે સ્થિતિ તદ્દન બદલાઈ ચૂકી છે. આજે સવારે તમારા ઇનબોક્સમાં તમારી જ વીજળી કંપની કે બેંક તરફથી આવેલો દેખાતો એક ઈમેઈલ આવે છે. તેમાં તમારું સાચું નામ, તમારા મીટર કે ખાતાનો નંબર અને અત્યંત સત્તાવાર ભાષામાં લખેલું હોય છે કે 'આજે સાંજ સુધીમાં આ લિંક પર કેવાયસી અપડેટ નહીં કરો તો તમારું કનેક્શન કાપી નાખવામાં આવશે.'

આવો સંદેશો વાંચીને કોઈ પણ ગંભીર વેપારી કે પરિવારનો સભ્ય પળવાર માટે ચોંકી જાય છે. આ લખાણ કોઈ સામાન્ય ચોરે બેસીને નથી લખ્યું, પરંતુ કમ્પ્યુટરના ભાષા પ્રોગ્રામે તમારી ઓનલાઇન વિગતો ભેગી કરીને ક્ષણવારમાં રચી કાઢ્યું છે.

મીઠું બોલતો તોતિંગ કુરિયર બોય અને ઘરનું સરનામું

આ નવી પદ્ધતિને સમજવા માટે એક મીઠું બોલતા ઠગ કુરિયર બોયની કલ્પના કરો. જૂનો ચોર તો ઘરની બહારથી પથ્થર ફેંકીને ભાગી જતો હતો, જેના પર કોઈ વિશ્વાસ ન કરતું. પણ આ નવો ઠગ તમારા ઘરનો દરવાજો ખખડાવતા પહેલા તમારી શેરીની પૂરી માહિતી મેળવે છે. તેને ખબર છે કે તમારા ઘરમાં આજે પાર્સલ આવવાનું છે, તમારા પિતાજીનું નામ શું છે અને તમારા ઘરે કઈ ભાષા બોલાય છે.

તે માથે ખાખી ટોપી પહેરે છે, હાથમાં એક સત્તાવાર દેખાતી રસીદબુક રાખે છે અને અત્યંત નમ્રતાથી કહે છે, 'કાકા, તમારા દીકરાએ આ મહત્વનું કુરિયર મોકલ્યું છે, માત્ર આ રસીદ પર સહી કરી આપો અને પાંચ રૂપિયા વેરિફિકેશન ચાર્જ આપો.' તેનો વિવેકી વ્યવહાર, મીઠી વાણી અને હાથમાં રહેલા કાગળો જોઈને કોઈને પણ શંકા નથી જતી અને માણસ રસીદ સમજીને છેતરાઈ જાય છે.

ઇન્ટરનેટની દુનિયામાં એઆઈ ફિશિંગ બરાબર આ જ ચાલાકી કરે છે. તે ઓનલાઇન ઉપલબ્ધ સાચી વિગતોનો ઉપયોગ કરીને એવો સંદેશો તૈયાર કરે છે જે સીધો તમારા વિશ્વાસને સ્પર્શે છે. માણસ ગભરાઈને કે ઉતાવળમાં આવીને લિંક પર જાય છે અને પોતાના ઓટીપી કે પાસવર્ડ આપી બેસે છે.

રોજિંદા જીવનમાં આ ફિશિંગ સંદેશાઓ ક્યાં ક્યાં ભટકાય છે?

આવા છેતરપિંડીભર્યા સંદેશાઓ આજે અલગ અલગ વેશ ધારણ કરીને આપણા મોબાઇલ પર આવતા રહે છે:

• ઓફિસ કે કંપનીના ઉપરી અધિકારીના નામે ઈમેઈલ: કર્મચારીઓને તેમના મેનેજર જેવા દેખાતા ઈમેઈલ એડ્રેસ પરથી તાત્કાલિક કોઈ ગુપ્ત ફાઈલ ખોલવા કે ગિફ્ટ કાર્ડ ખરીદવા માટે સંદેશો મોકલાય છે.
• કુરિયર પાર્સલ અટકી ગયાના મેસેજ: ઓનલાઇન ખરીદી કરતા ગ્રાહકોને 'તમારું પાર્સલ સરનામું અધૂરું હોવાથી અટકી ગયું છે, તાત્કાલિક લિંક ખોલી સરનામું સુધારો' તેવી ખોટી સૂચના અપાય છે.
• બેંક કેવાયસી અને ખાતું બંધ થવાની બીક: ગ્રાહકોને બેંકના અસલ લોગો સાથે સંદેશો મોકલીને તાત્કાલિક પાન કાર્ડ કે આધાર લિંક કરવા માટેની નકલી લિંક મોકલવામાં આવે છે.
• નોકરી કે સરકારી ભરતીના બનાવટી લેટર્સ: બેરોજગાર યુવાનોને જાણીતી કંપનીઓના ખોટા ઓફર લેટર મોકલીને રજિસ્ટ્રેશન ફીના નામે પૈસા પડાવી લેવામાં આવે છે.

શંકાસ્પદ સંદેશા ઓળખવાના સરળ રસ્તા અને સાવધાની

સારી ભાષા અને સત્તાવાર લોગો હવે સંદેશો સાચો હોવાની ગેરંટી નથી. આપણે આપણી થોડીક સાવચેતીથી આ સાયબર જાળને તોડી શકીએ છીએ.

• મોકલનારનું અસલ ઈમેઈલ સરનામું બરાબર ચકાસો: માત્ર આગળ દેખાતા નામ પર ભરોસો ન રાખો; તે નામ પર ક્લિક કરીને અંદરનું ઈમેઈલ એડ્રેસ જુઓ, તેમાં ઘણીવાર અક્ષરોની ગરબડ હોય છે.
• મેસેજમાં આવેલી કોઈ પણ બ્લુ લિંક પર સીધા ક્લિક ન કરો: બેંક કે વીજળી બિલનો મેસેજ હોય તો લિંક ખોલવાને બદલે કંપનીની અસલ એપ કે વેબસાઇટ જાતે ખોલીને લોગિન કરો.
• ઉતાવળ કરાવવામાં આવે ત્યારે ખાસ બે મિનિટ થોભો: ગઠિયાઓ હંમેશા તાકીદ ઊભી કરે છે; જ્યાં પણ 'હમણાં જ કરો નહીંતર મોટું નુકસાન થશે' તેવું દબાણ હોય ત્યાં છેતરપિંડીની શક્યતા સૌથી વધુ હોય છે.

મીઠા અને સાચા લાગતા શબ્દોનું આવરણ ગમે તેટલું ચતુર હોય, આપણી જાગૃતિ જ આપણું સાચું રક્ષણ છે. ઉતાવળ કર્યા વગર શાંતિથી વિચારવું અને અધિકૃત માધ્યમથી ખરાઈ કરી લેવી એ જ ડિજિટલ દુનિયામાં સલામત રહેવાનો શ્રેષ્ઠ મંત્ર છે.